مدل شناختی اختلال اضطراب اجتماعی کلارک و بک (۲۰۱۰)

مرحله انتظاری: مرحله انتظاری ممکنه به واسطه مجموعه ­ای از نشونه­ها و سرنخ­های اطلاعاتی یا بافتاری برانگیخته و راه­اندازی شه (مثلاً شنیدن این­که باید تکلیفی اجتماعی بعداً انجام شه)، مرور برنامه ­های کاری آینده فرد، یا رفتن به مکانی که یادآور یه اتفاق اجتماعی در آینده س (مثل قدم زدن در راهروی سالن اجتماعات). مدت مرحله انتظاری ممکنه از چند دقیقه تا روزا و هفته­ها به طول انجامد. به ­نظر می­رسد هر قدر اتفاق اجتماعی ترس­آور نزدیک­تر باشه، اضطراب بیشتری رو به دنبال داره. به­علاوه، هر اندازه اضطراب انتظاری بیشتر باشه. احتمال دوری افزایش می­یابد چون دوری، مؤثرترین راه حل واسه کاهش اضطراب انتظاریه. در نتیجه فرد هنگام پیش ­بینی اتفاق اجتماعی، بر خلاف عاقبتای ناخوشایند، تمایل شدید به دوری رو تجربه می­ کنه. البته دوری همیشه ممکن نیس بنابر این موندگاری اضطراب در این مرحله به معنی اون هستش که فرد با وجود اضطراب بالا، باید وارد مرحله بعدی شه. در این مدل، مرحله انتظاری شامل پروسه های مفصل و مجدانه س چون فرد عمداً درباره چگونگی رویارویی با اتفاق اجتماعی می­اندیشد. بعد طرح­ای خود اجتماعی از پیش موجود (که شامل باورهای بی­کفایتی اجتماعی درک شده، وجود ناخوشایند اضطراب، قضاوت تخیلی منفی بقیه و ناتوانی در برآوردن معیارهای کارکرد اجتماعی مورد انتظاره) در فرد فعال می­شه. این طرح­های منفی خود اجتماعی تمایل دارن که بر تفکر فرد در مورد اتفاق اجتماعی نزدیک الوقوع مسلط شن. تفکر فرد به صورت گزینشی بر جنبه­ های تهدید کننده محتمل موقعیت متمرکز می شه. احتمال پذیرفته شدن به وسیله بقیه و کارکرد اجتماعی مثبت به کل رد می­شه و فرد، خود رو آسیب­پذیر و ضعیف از برآوردن انتظارات موقعیت و تکلیف پیش ­رو می­بیند. خاطرات موقعیت­های اجتماعی قبلی خصوصاً موارد مشابه اتفاق آینده که شامل اضطراب شدید و شرمندگیه که از حافظه بازیابی و منتهی به انتظار تهدید و آسیب­پذیری  شخصی نسبت به اتفاق اجتماعی پیش ­رو می­شه. در این شرایط همزمان با افزایش دل ­مشغولی با تهدید و خطر پیش ­روی، یه پروسه نگرانی شروع می­شه . هر اندازه فرد گرفتار، بیشتر به این پروسه نشخوار اضطرابی می­چسبد شدت نتیجه های منفی زیاد می شه (کلارک و بک، ۲۰۱۰، به نقل از رضایی، ۱۳۸۹).

راه حل

 

مرحله روبرو شدن موقعیتی: هنگام قرار گرفتن در موقعیت­های اضطراب­زای گریزناپذیر، پروسه های شناختی خودکار و سرسختانه فعال می­شن. پروسه شناختی اصلی، فعال شدن خودکار طرح­های اجتماعی مخالف (با موضوع تهدید و آسیب­پذیری) است که منتهی به سوگیری توجهی نسبت به تهدید، تمرکز افراطی بر نشونه­ های خارجی اضطراب و رفتارای جلوگیری شده خودکار، آزمایش منفی ثانویه و استفاده غیر مؤثر از رفتارای ایمنی رو به دنبال داره. طرح­های مشخصه اضطراب اجتماعی، مختص موقعیت­های اجتماعی بوده و در بقیه موقعیت­ها بروز نمی­کنن. این خوشه از طرح عبارتند از باورهای هسته­ای و بدکار درباره خود (مثل«من خسته کننده­ام»، «من با بقیه فرق دارم»، «من آدم دوست داشتنی نیستم»)، مفروضات شرطی غلط («اگه بقیه منو بشناسن، ازم خوششون نمیاد»، «اگه سرخ شوم، مردم می­فهمن که مضطربم و فکر می­ کنن مشکلی دارم») و قوانین سفت و سخت واسه کارکرد اجتماعی (مثل اینکه «نباید هیچ نشونه­ای از اضطراب یا ضعف در من ظاهر شه»، «باید با بذله­گویی و شوخ­طبعی، کنترل رو حفظ کنم»). فعال شدن خودکار طرح­های اجتماعی مخالف، عواقبی به همراه داره. اولین نتیجه، تغییر خودکار توجهی در پردازش نشونه­ های داخلی و خارجی تهدید اجتماعیه. بازخورد بیرون به شکل نشونه­ های کلامی و غیر کلامی بقیه ممکنه علامتی از آزمایش منفی احتمالی تعبیر و تفسیر شه در حالی که به دلایل و نشونه­ های دیگه از جمله تأیید یا پذیرش ملایم بی­توجهی شده یا بی­اهمیت محسوب شه. به­علاوه به اطلاعات داخلی مثل علائم اضطرابی یا انتقاد مستقیم از کارکرد اجتماعی فرد رجحان توجهی داده می­شه چون با طرح­های خودمون اجتماعی مخالف فرد و بازنمایی ذهنی منفی اون درباره برداشت مردم از فرد گرفتار به اضطراب اجتماعی هماهنگه (کلارک و بک، ۲۰۱۰).

مشکلی

نتیجه دیگه فعال شدن طرح­های مخالف، تمرکز افراطی توجه بر خود طی تعامل اجتماعیه. فرد گرفتار، گوش به­زنگ شده و به حالت داخلی خود خصوصاً علائم جسمی، هیجانی و رفتاری که ممکنه نشونه اضطراب یا از دست دادن کنترل تلقی شه توجه زیادی اختصاص می­دهد. داده­های داخلی، بازنمایی ذهنی منفی فرد رو درباره چگونگی درک بقیه از ایشون تقویت می­ کنه. از اون­جایی که کلی منابع توجهی صرف پایش خود می­شه، واسه پردازش اطلاعات خارجی در موقعیت اجتماعی توجه ناچیزی اختصاص می­یابد. در نتیجه، فرد نمی­تونه اطلاعاتی رو که با طرح­های تهدید­آمیز و مخالف خود مخالفه پردازش کنه. به­علاوه، خودپایی افراطی منتهی انگار دلیل آوردن هیجانی می­شه اونقدر­که گویی بقیه می­باید همون چیزی رو ببینه که فرد احساس می­ کنه. وقوع رفتارای جلوگیری غیر ارادی یکی دیگه از نتیجه های فعال شدن طرح­های خودمون اجتماعی منفیه. مشخصه افراد گرفتار به اضطراب اجتماعی در روابط بین فردی، وضعیت اندامی خشک و غیر منعطف، تظاهرات چهره­ای درهم پیچیده و بیشتر کلام ناشمرده و مبهم مثل لکنت، من و من کردن، ناتوانی در پیدا کردن واژه­های مناسب و گرفتگی زبانه. افراد گرفتار می گن که این جلوگیری­های رفتاری نه فقط به وسیله بقیه دیده می­شه بلکه شایدً به وسیله اون­ها به صورت منفی تعبیر و تفسیر می­شه. گرایش به جلوگیری در مشکل اضطراب اجتماعی منتهی به تصور از دست دادن کنترل، آسیب­پذیری شخصی و باور بی­عرضگی می­شه. نتیجه چهارم فعال شدن احساس تهدید به وجود اومده توسط طرح­های اجتماعی، جستجوی رفتارای ایمنی یا مخفی ­سازی با هدف کاهش و پیشگیری از آزمایش منفیه. هر چند جستجوی ایمنی در مقایسه با جلوگیری غیر ارادی، اثر منفی کمتری بر اضطراب داره، نباید از اثر اون غافل بود. رفتارای ایمنی ممکنه رو (مانند دوری از تماس چشمی، انقباض عضلات بازو و پا واسه کنترل لرزش) یا به صورت پروسه های روانی (مثل از بر کردن مطالب جلسه، ارائه جواب کوتاه در صحبت) باشه. اما این راهبردهای از عهده برآیی می­تونن به صورت تناقص آمیز، بر شدت نشانگانی که فرد از بروز اون­ها می­ترسد اضافه کنه و ً خطر آزمایش منفی بقیه رو به دنبال داشته باشه.

اضطراب

مرحله پردازش پس از واقعه: این اصطلاح، فرآیندی شناختیه شامل یادآوری دقیق و آزمایش دوباره کارکرد فرد بعد تجربه یه موقعیت اجتماعی، پردازش پس از واقعه نقش مهمی در موندگاری و نگهداری اضطراب اجتماعی داره. در این پروسه، فرد به صورت سودار، هماهنگ با طرح­های خود درباره تهدید اجتماعی و بی­عرضگی عمل می­ کنه. بیشتر پردازش نشخواری (تفکر) اتفاق می­افتد طوری که هر قدر فرد بیشتر درباره کارکرد خود می­اندیشد، پیامدها به دلیل توجه انتخابی و میدون دادن به نبود تأیید و شکست احتمالی، بدتر می­شه. این شرایط بر اضطراب انتظاری فرد و میل به فرار از تعاملات اجتماعی آینده اون می­افزاید (کلارک و بک، ۲۰۱۰، به نقل از رضایی، ۱۳۸۹).

[۱]-Automatic inhibitory behaviors

[۲]-Anticipatory phase

[۳]-Actual exposure

[۴]-Postevent processing