تولید علم

منظور از تولید علم یک موضوع دست اوّل است که پس از داوری دقیق و تخصّصی در مجلات معتبر بین‌المللی چاپ و در پایگاه‌های معتبر نمایه شود و سپس در دسترس دیگران قرار گرفته و مورد استناد بین‌المللی قرار گیرد (موسوی موحدی، کیانی بختیاری و چمنی، 1383).

 

2-1-3-5-2- زبان تولیدات علمی

زبان مورد استفاده در انتشار مدارک علمی به عنوان یکی از مشخّصه‏های قابل توجه در بررسی‏های علم‏سنجی شمرده می‏شود. تنوّع زبانی تولیدات علمی در هر کشوری می‏تواند بیان‏کننده توانایی پدیدآورندگان آن کشور به نوشتن متون علمی به زبان‏های مختلف باشد. تنوّع زبانی تولیدات علمی در هر کشوری، هم‌چنین می‏تواند زمینه ارتقاء رتبه علمی آن کشور را فراهم آورد (نوروزی چاکلی و همکاران 1386). تنوّع زبانی در بحث استنادها هم عاملی تعیین‏کننده است و در تعداد استنادها اهمیّت بسزایی دارد. به عبارت دیگر زبان یکی از عوامل مهم در جذب استناد و اعتبار برای مقاله است (نوروزی، 1388).

 

2-1-3-5-3- نوع تولیدات علمی

مؤسسه اطلاعات علمی به منظور فراهم آوردن امکان ارزیابی دقیق تولیدات علمی، تمامی تولیدات علمی نمایه شده در پایگاه وب‌آوساینس را از نظر نوع مجاری انتشار، به انواع مختلفی تقسیم کرده است که تا زمان انجام این پژوهش به 36 نوع تقسیم شده است
(پیوست 1). افزایش تنوّع تولیدات علمی نمایه شده کشورها و سازمان‌ها در این پایگاه، افزایش توجّه آن‌ها را به انواع مدارک قابل نمایه‌سازی شدن در پایگاه نشان می‌دهد.

 

2-1-3-5-4- استناد

در پژوهش‏های علمی استناد[1] از اهمیت و جایگاه بسیار مهمی برخوردار است. معمولا پژوهشگران در نوشته‏های خود به آثاری که با نوشته‏های آنها ارتباط موضوعی دارد ارجاع می‏دهند و از این آثار در جهت تأیید نظر خود و یا نشان دادن تفاوت نظر خود با اندیشه‏ها و یافته‏های پیشین استفاده می‏کنند. این آثار را استناد شده یا سند، و نوشته‏ای را که به آن استناد می‏کنند استنادکننده یا متن می‏نامند (مدیرامانی، 1381).

امروزه از استناد به عنوان شاخصی مهم در سنجش و ارزیابی تولیدات علمی استفاده می‎شود و اعتبار یک مقاله علمی بر اساس تأثیری که بر نوشته‎های بعدی می‎گذارد تعیین می‎گردد. بنابراین، هر مقاله علمی به عنوان حلقه‎ای از یک زنجیره، با مقالات قبل و بعد از خود مقایسه و سنجیده می‎شود با این فرض که مقالاتی که در حوزه خود مؤثرتر بوده‎اند بیش‌تر توسط پژوهشگران مورد استناد قرار گرفته‎اند (جوکار و ابراهیمی، 1386).

 

2-1-3-5-5- تحلیل استنادی

تحلیل استنادی[2] یکی از متداول‏ترین فنون کتاب‏سنجی است که در آن قواعد حاکم بر رابطه میان مدرک استناد دهنده (متن) و مدرک مورد استناد (سند)، مطالعه می شود (حری، 1381). مطالعات در زمینه تحلیل استنادی، اوّلین بار توسط گراس و گراس[3] در سال 1927 انجام شد و سپس توسط براون[4]، گارفیلد[5]، مارتین[6] و دیگران دنبال شد (امیرحسینی، 1371).

مطلب مرتبط :   عناصر تخلف

تحلیل استنادی در مطالعات علم‏سنجی و اطلاع‏سنجی نیز کاربرد دارد. در تحلیل استنادی با شمارش تعداد مدارک تولید شده و تعداد استنادهای متعلق به آنها مدارک پراستفاده شناسایی و معرفی می‏شوند (عصاره، 1384). از روش‏های کتاب‏سنجی و تحلیل استنادی برای شناسایی پژوهشگران کلیدی و فعّال، آثار علمی پراستناد و پر استفاده شده، مجله‏های هسته و اصلی یک رشته، مقایسه تولید علمی کشورها و دانشگاه‏ها استفاده می‏شود (عصاره، 1376). تحلیل استنادی در تعیین تأثیر منابع، شناخت ساختار فکری و ردیابی جریان اطلاعات در یک رشته خاص نیز  مورد استفاده قرار می‏گیرد (زائو، 2007). ارزیابی استنادها از طریق تحلیل استنادی به منظور کشف تأثیراتشان در منابع کاری ارزشمند است.

مهم‏ترین استفاده تحلیل استنادی، بالا بردن کیفیّت پژوهش با رد گرفتن استنادها و رسیدن به پژوهش‏های درجه اول است (عمرانی، 1386). این تصوّر وجود دارد که بین کیفیّت و تعداد استنادهای متعلق به مدرکی استناد شده رابطه وجود دارد. به عبارت دیگر استنادهای بیش‌تر به یک مدرک، نشان‏دهنده کیفیّت بهتر آن مدرک است (عصاره، 1377). با ظهور نمایه استنادی علوم که مؤسسه اطلاعات علمی در سال 1963 منتشر ساخت، استفاده از این منبع به عنوان ابزاری برای مطالعات و تحلیل های گوناگون رواج یافت (حری، 1381).

 

 

 

 

2-1-3-5-6- ضریب تأثیر

ضریب تأثیر[7] به عنوان یکی از مهم‏ترین و در عین حال پرکاربردترین شاخص ارزیابی نشریات در مؤسسه اطلاعات علمی به شمار می‏رود (امانی و بابااحمدی، 1384).  این شاخص برای نخستین بار در سال 1995 توسط گارفیلد مطرح شد (گارفیلد، 1995). گرچه ضریب تأثیر ابزار کاملی برای اندازه‏گیری کیفیّت مقاله‏ها نمی‏باشد، ولی از آنجا که روش بهتری وجود ندارد و در حال حاضر نسبت به دیگر معیارها برای ارزیابی علمی از مزایایی برخوردار می‏باشد، می‏تواند به عنوان روش مناسبی برای ارزیابی علمی محسوب شود (گارفیلد، 1999).

با استفاده از ضریب تأثیر میانگین مقالات مورد استفاده قرار گرفته در یک نشریّه طی یک سال معیّن معلوم می‏شود. ضریب تأثیر یک مجله از نسبت بین تعداد استنادهای دریافتی به مقالات انتشار یافته در طول یک دوره زمانی معیّن محاسبه می‏شود. دوره‏ای که برای بررسی در نظر گرفته می‏شود معمولاً یک دوره دو ساله می‏باشد (عصاره، 1380ب). برای محاسبه این شاخص از بانک مقالات علمی مؤسسه تامسون استفاده می‏شود. این بانک اطّلاعاتی جامع‏ترین و معتبرترین بانک مقالات علمی است که در آن مقالات هزاران مجله از سراسر دنیا همراه با میزان استناد به آنها نمایه می‏شوند (شریفی، 1382). مؤسسه انتشارات علمی همه ساله ضریب تأثیر مجله‏های علمی را بر مبنای ارجاعات به آنها محاسبه کرده و در مجله گزارش‏های استنادی یا جی‏سی‏آر[8] منتشر می‏نماید.

مطلب مرتبط :   احساس تنهایی را کنار بگذارید و بپذیرید که به دیگران نیاز دارید

 

2-1-3-5-7- پراستنادترین نویسندگان

مؤسسه علمی تامسون از جمله سازمان‌هایی است که با ارائه الگویی مناسب جهت بررسی مقالات منتشر شده و استنادهای به کار رفته در نگارش آنها، به معرفی پراستنادترین مقالات و شناسایی نویسندگان برتر در حوزه‌های موضوعی مختلف اقدام می‌نماید. نسبت استناد به مقاله یک نویسنده، یکی از شاخص‌هایی است که توسط این مؤسسه برای رتبه‌بندی پژوهشگران و دانشگاه‌های جهان استفاده می‌شود. این شاخص نشان می‌دهد که به طور متوسط هر پژوهشگر یا دانشگاه به ازای هر مقاله خود چند استناد دریافت کرده است. نویسنده یا مقاله‌ای که مدام مورد استناد قرار می‌گیرد دارای تأثیر علمی بر حوزه خود می‌باشد.

 

2-1-3-5-8- پرکارترین نویسندگان

رتبه‌بندی پرکارترین نویسنده بر اساس تعداد مقالات منحصر به فردی می‌باشد که هر نویسنده در طول دوره زمانی خاص منتشر نموده و در وب‌آوساینس نمایه شده است.

 

2-1-3-5- 9- مشارکت علمی

ما در عصری زندگی می‏کنیم که با پدیده جهانی شدن و رشد ارتباطات همه‏جانبه روبرو هستیم. در چنین شرایطی متخصّصان و پژوهشگران ناچارند به ارتباطات بیش‌تر و همکاری علمی و تألیف مشترک روی آورند چرا که کم‌تر فرد متخصّصی می‏تواند در این شرایط تمام تخصّص، مهارت، امکانات و منابع لازم را برای رفع مشکلات پژوهشی فراهم آورد (رحیمی و فتاحی، 1386). ساتیانارایانا[9] و راتناکار[10] (1989) مشارکت علمی را مینیاتوری از ارتباطات علمی می‏دانند و معتقدند این پدیده زمانی شکل می‏گیرد که دو یا چند نویسنده در انجام یک پژوهش، تهیّه منابع و … با یکدیگر همکاری نمایند.

مشارکت‏های علمی می‏تواند چشم‏اندازهای تازه‏ای از فعالیّت را به روی پژوهشگران و دانشمندان باز نماید. به اشتراک‏گذاری منابع انسانی، مالی، تجهیزات و نظایر آن از مزایای مشارکت علمی می‏باشد (حسن‏زاده، بقایی و نوروزی چاکلی، 1387 ). مشارکت علمی هم‏چنین باعث تبادل مناسب ایده‏ها، افزایش کیفیّت مقالات مشارکتی و دریافت استنادهای بیش‌تر می‏شود (عصاره و ویلسون، 1384) .

اخیراً مجلات معتبر ترجیح می‌دهند مقالاتی را چاپ نمایند که حاصل تلاش مشترک دو یا چند نویسنده است و این امر اهمیّت و مزایای مشارکت علمی را نمایان می‌سازد. بنابراین، بررسی دلایل و مزایای مشارکت علمی، علّت تمایل مجلات به چاپ مقالات چند نویسنده‌ای و نیز افزایش مشارکت علمی در میان نویسندگان را بهتر مشخص می‌سازد (هارت، 2000).

[1]  Citation

[2]  Citation analysis

[3]  P. L. K. Gross & E. M. Gross

[4]  C. H. Brown

[5]  E. Garfield

[6]  J. Martyn

[7]  Impact Factor (IF)

[8]  Journal of Citation Reports (JCR)

[9]  Satyanarayana

[10]  Ratnakar